كازمتيك ، نگاهي گذرا بر نقش زينك در ترميم زخم

"كازمتيك ، نگاهي گذرا بر نقش زينك در ترميم زخم"
ترميم زخمهاي پوستي پروسه اي بيولوژيك براي بازتواني عملكرد استراتئوم كورنئوم و بازسازي خواص دفاعي پوست است. اين پروسه و فرآيند شامل توالي ايي از اتفاقات و رخ داده هاي هماهنگ باهم است كه در آن سلول با سلول و سلول با ماتريكس وارد تعامل شده و در آن مسيرهاي سيگنالينگ فراواني فعال هستند.
فرايند ترميم زخم شامل چهار مرحله زير است .
hemostasis, inflammation, proliferation
maturation

زينك و پروتئين هاي حاوي زينك تقريبا در همه مراحل ترميم زخم نقش دارند ، اين يون به نحو چشمگيري در اصلاح ماتريكس خارج سلولي ECM ، مهاجرت سلولي و سنتز پروتئين و كاهش التهاب نقش دارد.
ECM به وسيله ي انواع زيادي پروتئينهـاي متنـوع بـا سـاختارها و عملكردهـاي متفـاوت ولـي بـا برخـي ويژگيهاي مـشترك، شـكل گرفتـه اسـت.
خانواده اي از پروتئين هاي ماتريكس متالوپروتئيناز وابسته به زينك به نحو فعالي در فرايند ترميم زخم درگير مي باشند. هم در مرحله باز تكثير بافت اپیxadتلیوم و هم در مرحله تشكيل بافت گرانوله، تكثير و مهاجرت سلول هاي جديد به محل زخم وجود دارد.
تخريب ماتريكس سلولي توسط متالوپروتئينازهايي كه اختصاصا پروتئين هاي ماتريكس همانند؛ كلاژن، الاستين، لامينين، ويترونكتين و فيبرونكتين را هضم مي نمايند رخ مي دهد.
اين ماتريكس متالوپروتئينازهاي خاص توسط كراتينوسيتها، فيبروبلاستها، و ديگر سلول هاي مسئول در برابر سيگنالهاي فاكتور هاي رشد لوكال ترشح ميگردند.اين تخريب سبب راندن نيرو به اطراف بافت بازسازي شونده و تسهيل مهاجرت سلول هاي جديد به داخل زخم در حال ترميم مي شود.
پروتئينهاي حاوي زينك ديگري كه براي فرايند ترميم زخم حياتي اند zinc finger transcription factor ها هستندكه با تاثير بر بيان ژن و تنظيم رفتار سلولي عمل مي نمايند .

Zinc finger transcription factor ها با پلي مرازهاي
DNA و RNA همكاري مينمايند تا رونويسي ژنهاي كليدي درگير در ترميم زخم براي مثال ژنهاي درگير در تكثير سلولي و ژنهاي كدكننده پروتئينهاي ماتريكس خارج سلولي آغاز گردد .
zinc finger transcription factor هاي متعددي در پوست شناسايي شده اند كه دو مورد از آنها عبارتند از : basonuclin و c-Krox
اولي اساسا در هسته سلولهاي لايه بازال در گونه ايي از بافت پوششی سنگفرشی مطبق وجود دارد و همچنين در كراتينوسيتهاي انساني كشت داده شده هم يافت ميشود. بيان basonuclin در نزديكي سلولهايي صورت مي پذيرد كه يا به نحو فعالي تقسيم مي شوند و يا پتانسيل تقسيم را دارند كه اين امر خود مي تواند بيانگر نقش اين ژن در تنظيم تقسيم سلولي باشد
بر خلاف c-Krox ، basonuclin نقشي در تقسيم سلولي ندارد اما نسبتا در بيان كنترلي ژنهاي كد كننده پروتئين هاي ECM نقش دارد
C-Krox به عنوان هماهنگ كننده و كوردينيتور بيان دو ژن كلاژن تيپ ١ در پوست و همچنين احتمالا كنترل بيان ژن فيبرونكتين و ديگر ژنهاي ماتريكس نقش دارد
جالب است بدانيم ، سنتز هم كلاژن و هم فيبرونكتين در فرايند ترميم زخم نقش دارند .
علاوه بر نقش پروتئينها يا آنزيم هاي حاوي زينك در فرايند ترميم زخم ، زينك به خودي خود سبب تسهيل فرايند ترميم با مكانيسم هاي عمل ديگر (همانند بيان اينتگرين ها ، پروتئين هاي سطح سلولي كه موجب اثر متقابل بين سلول و پروتئين هاي مختلف خارج سلولي ماتريكس احاطه كننده سلول مي گردد )نيز مي شود.
زينك و التهاب
مي دانيم كه التهاب مرحله ايي مهم در فرايند ترميم زخم است . شواهد متعددي مبني بر عملكرد ضد التهابي زينك وجود دارد.
اثر بخشي زينك خوراكي در درمان برخي از حالتهاي التهابي پوست همانند ؛ آكنه ، آلوپشيا، آرتريت روماتوئيد ، كوليتيس، بيماري كرون و سوريازيس مشخص شده است .
اما در زخم ؛ اگر زخم عميق باشد و به درميس برسد سبب جراحات عروق خون و شكل گيري لخته خون اولين مرحله ترميم است.
در این فاز که مرحله u202aHemostaticu202c نیز نام دارد، توسط سلولxadهای هماتوپویتیک انجام میxadشود که ابتدا عروق منقبض شده و آسیب پلاکتxadها باعث فعال شدن روند انعقاد و به دنبال آن ایجاد فیبرین میxadشود و تحت اثر اجزای کمپلمان و u202aPGu202c عروق کوچک و موضعی متسع شده و پروتئینxadهای پلاسما و u202aWBCu202c وارد محل زخم میxadشوند.
پلاكتها سبب آزادسازي يك سري از فاكتورهاي رشد و ارسال دو نوع پيام ؛ فعال سازي سلول هاي التهابي و آغاز تقسيم سلولي مي گردد
ماکروفاژها و نوتريفيل ها دو نوع سلول التهابي درگيرند كه هر دو در فرايند تميز نمودن محل دبريس و فاگوسيتوز باكتري ها نقش دارند .
ماكروفاژ ها مهمترین سلولxadها در تکمیل فاز التهابی هستند که چندین فاکتور رشد ترشح میxadکنند که این فاکتورها خود فیبروبلاستxadها و سلولxadهای اپیxadتلیال و اندوتلیال را جهت ترمیم زخم تحریک میxadکنند .
اين سلولهاي التهابي به پروتئين هاي خاصي از ECM از طريق اينتگرينها متصل مي گردند . اين پروسه از چسبندگي ، آغازگر آزادسازي يك گروه ديگري ار فاكتور هاي رشد است كه شروع يك مرحله انتقالي از يك مرحله التهابي به يك مرحله ترميمي است كه به آن re-epithelialization مي گويند و اين امر سبب آزادسازي يا سنتز موادي با فعاليت ضد التهابي همانند آدنوزين مي گردد.
نمونه ايي از آنزيمهاي وابسته به زينك درگير در تنظيم التهاب آلكالين فسفاتاز است. اين آنزيم از سطح سلول هاي اپي تليال آزاد شده و سبب دفسفريليزه شدن AMP و توليد آدنوزين مي شود .
آدنوزين داراي اثران قوي ضد التهابي است و در فاز التهابي ترميم زخم نقش دارد.
اثر زينك بر روي سلولهاي مختلف درگير در التهاب همانند ماست سل ها، پلاكتها، ماكروفاژها، نوتريفيل ها، natural killer cells و لنفوسيتها وابسته به نوع سلول است ، زينك مي تواند بر روي پيام رسانهاي سيتوكين كه تسهيل كننده ارتباط بين اين سلول ها هستند نيز تاثير بگذارد.
در مجموع مي توان گفت زينك به عنوان يك عامل تاثير گذر در روند ترميم زخم تلقي شده و تجويز آن به صورت خوراكي ميتواند در روند بهبود زخم موثر باشد .
دكتر محمد بقايي
داروساز و پژوهشگر كازمتيك
آبان نود و شش